Dijital dünyada kullanıcı deneyimi (UX) tasarlarken sadece estetik ve işlevselliği değil, aynı zamanda bu tasarımların bireylerin özgür iradesi üzerindeki etkilerini de sorgulamak zorundayız.
Mart 2025’ten bu yana değerli meslektaşlarım Dr. Öğr. Üyesi Sedat Erol, Dr. Hande Aral Uluk ve sevgili bursiyerimiz Tuğçe Nur Ünlütürk ile birlikte yürüttüğümüz TÜBİTAK 1002-A projemiz tam da bu can alıcı noktaya odaklanıyor. 21 Kasım 2025 tarihinde çalışmamızın ilk verilerini Orta Doğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ) UEAM tarafından düzenlenen V. Uluslararası Uygulamalı Etik Konferansı’nda akademik camiayla paylaşma ve tartışma imkanı bulduk.
Manipülatif Tasarımlar İrademizi Nasıl Şekillendiriyor?
Projemiz kapsamında elde ettiğimiz ön bulgular, dijital arayüzlerdeki tasarımsal tercihlerin masum olmadığını bir kez daha kanıtlıyor. Özellikle “aldatıcı örüntüler” (deceptive patterns) olarak adlandırılan manipülatif tasarımların;
- İnsanların karar verme mekanizmalarını doğrudan etkilediğini,
- Özellikle çerez bildirimleri gibi rıza süreçlerindeki “kabul et / reddet” tercihlerinin yönünü güçlü bir biçimde değiştirdiğini gözlemledik.
Bu veriler gösteriyor ki; bir butonun rengi, yerleşimi veya kullanılan dilin belirsizliği, kullanıcının dijital haklarını kullanma biçimini manipüle edebiliyor.
Daha Adil Bir Dijital Gelecek İçin
Araştırmamızın temel hedefi, dijital dünyada “rıza” kavramını sadece hukuki bir zorunluluk olmaktan çıkarıp, etik ve kullanıcı dostu bir zemine oturtmaktır. Elde ettiğimiz veriler ışığında, çalışmamızı daha kapsayıcı ve adil dijital rıza pratiklerine katkı sunacak şekilde genişleterek sürdürüyoruz.
Devinim Medya olarak, tasarladığımız her dijital deneyimde bu bilimsel verilerin ışığında hareket ediyor; kullanıcıyı manipüle eden değil, onu özgürleştiren ve bilgilendiren arayüzler kurgulamayı önceliğimiz sayıyoruz.
Proje Hakkında Detaylı Bilgi
Yürüttüğümüz bu kapsamlı araştırmanın detaylarını, metodolojisini ve güncel gelişmelerini takip etmek isterseniz projemiz için hazırladığımız özel platformu ziyaret edebilirsiniz: etikcerezbildirimi.com.tr